“Khánh Hòa là xứ Trầm Hương
Non cao biển rộng người thương đi về
Yến sào thơm ngọt tình quê
Sông sâu đá tạc lời thề nước non”
Trầm hương từ lâu đã được xem là một trong những báu vật của thiên nhiên, mang giá trị kinh tế, văn hóa và tâm linh đặc biệt. Trong khi trầm hương có thể được tìm thấy ở nhiều vùng miền khác nhau của Việt Nam, Khánh Hòa lại nổi tiếng là "xứ trầm hương" – nơi sản sinh ra những loại trầm cao cấp nhất. Vậy điều gì đã khiến Khánh Hòa trở thành thủ phủ của trầm hương Việt Nam?
Điều kiện tự nhiên lý tưởng cho cây Dó bầu phát triển
Khánh Hòa sở hữu điều kiện khí hậu và đất đai lý tưởng để cây dó bầu – loài cây tạo ra trầm hương – phát triển mạnh mẽ. Cụ thể, khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, mưa nhiều, tạo điều kiện thuận lợi cho cây dó sinh trưởng. Đất đai pha cát, giàu khoáng chất, đặc biệt là ở các vùng rừng núi như Khánh Sơn, Khánh Vĩnh, giúp cây tích tụ nhiều tinh dầu, tạo trầm chất lượng cao.
Khánh Hòa có nhiều khu rừng già với hệ động thực vật phong phú, nơi cây dó bầu mọc tự nhiên và dễ bị các tác nhân (côn trùng, vi sinh vật, thời tiết) tấn công, kích thích quá trình hình thành trầm. Những cánh rừng ở Vạn Giã, Ninh Hòa, Cam Ranh từ lâu đã nổi tiếng với trầm hương tự nhiên quý hiếm.
Lịch sử lâu đời về nghề khai thác & chế tác trầm hương
Theo các tài liệu lịch sử, người dân Khánh Hòa đã biết khai thác và sử dụng trầm hương từ thế kỷ XVII, dưới thời các chúa Nguyễn. Trầm Khánh Hòa từng là cống phẩm quý giá dâng lên vua chúa, được ghi nhận trong sử sách triều Nguyễn.
Trong “Phủ biên tạp lục” của Lê Quý Đôn có chép: “Kỳ nam sản xuất tự đầu núi các xã thuộc hai phủ Bình Khang và Diên Khánh là hạng tốt nhất, sản xuất tự Phú Yên và Qui Nhơn là thứ nhì”.
Sách “Đại Nam nhất thống chí” của Quốc sử quán triều Nguyễn cũng chép: "Dân xã An Thành huyện Tân Định hằng năm đi kiếm Kỳ Nam để nạp cho triều đình. Năm nào không có phải nộp thay bằng trầm hương".
Hiện nay, Làng Đồng Xuân (huyện Vạn Ninh) được xem là cái nôi của nghề trầm hương Khánh Hòa, nơi lưu giữ nhiều bí quyết chế tác trầm truyền đời. Nghệ nhân Khánh Hòa nổi tiếng với kỹ thuật "tẩm trầm", tạo ra các sản phẩm như vòng tay, nhang trầm, tượng trầm tinh xảo.
Chất lượng trầm hương Khánh Hòa vượt trội
Trầm hương tự nhiên Khánh Hòa được đánh giá cao nhờ hàm lượng tinh dầu dồi dào, mùi hương đặc trưng (ngọt ấm, hơi cay), vân gỗ đẹp. Các loại trầm cao cấp như kỳ nam, trầm chìm thường xuất hiện ở đây, có giá trị kinh tế rất lớn.
Không những thế, ngày nay, nhiều người ở Khánh Hòa áp dụng cả phương pháp trồng dó bầu nhân tạo (cấy ghép vi sinh) để chủ động nguồn trầm. Các sản phẩm từ trầm như tinh dầu, vòng tay, nhang trầm của Khánh Hòa được ưa chuộng khắp cả nước và xuất khẩu.
Văn hóa, tín ngưỡng gắn liền với trầm hương
Từ xa xưa, trầm hương Khánh Hòa găn liền với nhiều truyền thuyết của người Chăm – Pa kể về Bà Mẹ Xứ Sở (Nữ Thần Ponagar). Trầm được coi như biểu tượng của cuộc sống đủ đầy, hạnh phục, thịnh vượng.
Nhiều đền chùa ở Khánh Hòa sử dụng trầm hương trong các nghi thức Phật giáo. Lễ hội "Trầm hương Khánh Hòa" được tổ chức định kỳ, quảng bá giá trị của trầm với du khách. Người dân Khánh Hòa xem trầm hương như một "linh khí" của đất trời, thường dùng trong các nghi lễ cúng bái, thờ cúng tổ tiên.
Trầm hương trở thành "quốc hồn quốc túy" của Khánh Hòa, được nhắc đến trong thơ ca, âm nhạc.
“Khánh Hòa biển rộng non cao.
Trầm hương Vạn Giã - yến sào Nha Trang”
Hay
“Cây quế Thiên Thai mọc ngoài khe đá.
Trầm nơi Vạn Giả hương tỏa sơn lâm.
Ðôi lứa ta như quế với trầm.
Trời xui đất khiến sắt cầm gặp nhau”
Du lịch, kinh tế gắn với trầm hương
Khánh Hòa thu hút du khách không chỉ bởi biển Nha Trang mà còn nhờ các làng nghề trầm hương, nơi khách có thể trải nghiệm quy trình làm trầm. Cửa hàng trầm hương ở Nha Trang, Cam Ranh là địa chỉ mua sắm uy tín cho ai muốn sở hữu sản phẩm chất lượng.
Trầm hương cũng là đóng góp lớn vào kinh tế địa phương, tạo công ăn việc làm cho hàng nghìn hộ địa phương. Sản phẩm trầm Khánh Hòa xuất khẩu sang Trung Quốc, Ấn Độ, Trung Đông, mang lại nguồn ngoại tệ đáng kể.
Khánh Hòa xứng đáng với danh hiệu "Xứ Trầm Hương" nhờ sự hội tụ của nhiều yếu tố: điều kiện tự nhiên ưu đãi, bề dày lịch sử khai thác trầm, kỹ thuật chế tác tinh xảo và nền văn hóa gắn bó sâu sắc với loại gỗ quý này. Ngày nay, trầm hương không chỉ là niềm tự hào của người dân Khánh Hòa mà còn là một trong những biểu tượng văn hóa – kinh tế quan trọng của Việt Nam. Nếu có dịp đến Khánh Hòa, du khách đừng bỏ lỡ cơ hội khám phá và trải nghiệm thế giới trầm hương đầy quyến rũ nơi đây nhé!
